25η Μαρτίου: Πού είναι η καμπάνα που ήχησε πρώτη για την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό

Ο μικρός κομψός βυζαντινός ναός του Αγίου Νικολάου Ραγκαβά κάτω από την σκιά της Ακρόπολης στην Πλάκα είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την 25η Μαρτίου, την ημέρα που η Ελλάδα τιμά την εθνική παληγγενεσία, καθώς η ιστορική του καμπάνα ήχησε για να σημάνει την απελευθέρωση από τον οθωμανικό ζυγό. Βρίσκεται βορειοανατολικά της Ακρόπολης, μεταξύ των οδών Πρυτανείου και Επιχάρμου, στα Αναφιώτικα, κοντά στο μνημείο του Λυσικράτη, και αποτελεί έναν από τους πιο αγαπημένους ναούς της Πλάκας.

Ο ναός, που χτίστηκε τον 9ο αιώνα από τον Θεοφύλακτο, γιο του αυτοκράτορα Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ, πάνω σε αρχαίο ιερό, φέρει το όνομα της επιφανούς οικογένειας Ραγκαβά. Μετά την καταστροφή του, ανοικοδομήθηκε τον 11ο αιώνα, ενσωματώνοντας στοιχεία όπως ένα ιωνικό κιονόκρανο στη βορειοανατολική πλευρά και ένα ανεστραμμένο κορινθιακό κιονόκρανο στην Αγία Τράπεζα. Από ιδιωτικός έγινε ενοριακός, παίζοντας κεντρικό ρόλο στη μεσαιωνική ιστορία.

Η καμπάνα του ναού, έργο των αδελφών Αλεξάνδρου από την Κινέτα της Ιταλίας, φέρει λατινική επιγραφή και ανάγλυφες παραστάσεις του Εσταυρωμένου, του Αποστόλου Παύλου και της Παναγίας Βρεφοκρατούσας. Κατά την οθωμανική περίοδο, οι καμπάνες απαγορεύονταν, αλλά στις 24 Μαΐου 1833, με την παράδοση της Ακρόπολης, ήχησε πανηγυρικά, σημαίνοντας την απελευθέρωση. Ήταν η πρώτη καμπάνα που επιτράπηκε μετά την ανεξαρτησία και χτύπησε ξανά στις 13 Δεκεμβρίου 1834, με την ενθρόνιση του Όθωνα. Αργότερα, στις 12 Οκτωβρίου 1944, ήχησε για την απελευθέρωση από τους Γερμανούς.

Κάθε 25η Μαρτίου, ο ναός φιλοξενεί Δοξολογία και οι παρευρισκόμενοι χτυπούν την καμπάνα, τιμώντας την εθνική απελευθέρωση, μια παράδοση που αναβιώνει τη χαρά της ανεξαρτησίας.

Η Ιστορική Καμπάνα

Κατά την Οθωμανική περίοδο, η χρήση καμπανών απαγορευόταν. Στις 24 Μαΐου 1833, όταν τα οθωμανικά στρατεύματα παρέδωσαν την Ακρόπολη, η καμπάνα του ναού χτύπησε πανηγυρικά, σηματοδοτώντας την απελευθέρωση της Αθήνας.

Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας, ο ναός του Αγίου Νικολάου ήταν ο πρώτος στον οποίο επιτράπηκε η χρήση καμπάνας. Στις 13 Δεκεμβρίου 1834, όταν η κυβέρνηση μεταφέρθηκε από το Ναύπλιο στην Αθήνα και ο βασιλιάς Όθωνας ενθρονίστηκε, η ίδια καμπάνα χτύπησε ξανά.

Η καμπάνα είναι κατασκευασμένη στην Κινέτα της Ιταλίας και φέρει λατινική επιγραφή που αναφέρει πως είναι έργο των αδελφών Αλεξάνδρου. Έχει ανάγλυφη παράσταση του Εσταυρωμένου, του Αποστόλου Παύλου με τη μάχαιρα (του Πνεύματος) και της Παναγίας Βρεφοκρατούσας με κρίνο στο χέρι.

Ήταν επίσης η πρώτη καμπάνα που ήχησε για την απελευθέρωση της Αθήνας από τους Γερμανούς στις 12 Οκτωβρίου 1944, κατά την έπαρση της ελληνικής σημαίας στην Ακρόπολη.

Κάθε χρόνο, στις 25 Μαρτίου, τελείται Δοξολογία στον ναό και στο τέλος, όλοι οι παρευρισκόμενοι χτυπούν την καμπάνα, αναβιώνοντας τη χαρά της απελευθέρωσης του ελληνικού έθνους.

Το ιστορικό του ναού

Οι ειδικοί χρονολογούν το σημερινό κτίριο στον 11ο αιώνα (1040-1050), λόγω των αρχιτεκτονικών του χαρακτηριστικών, τα οποία μοιάζουν με εκείνα πολλών εκκλησιών της ίδιας περιόδου.

Κατά μία θεωρία, μη αποδεκτή από την πλειοψηφία των αρχαιολόγων πάντως, η αρχική εκκλησία χτίστηκε τον 9ο αιώνα μ.Χ., από τον υιό του αυτοκράτορα Μιχαήλ του Α΄ Ραγκαβά, Θεοφύλακτο, πάνω σε αρχαίο ναό. Εξ’ ου και το κιονόκρανο ιωνικού ρυθμού, που απαντάται στη βορειανατολική πλευρά του σημερινού ναού και το ανεστραμμένο κιονόκρανο εξελιγμένου κορινθιακού τύπου, που στηρίζει την Αγία Τράπεζα. Ο αρχικός κατεστράφη ολοσχερώς από άγνωστη αιτία και ανηγέρθη εκ βάθρων διακόσια χρόνια αργότερα κατά την εποχή της ακμής της Αθήνας.

Σε οποιαδήποτε περίπτωση ο σημερινός ναός χρονολογείται στον 11ο αιώνα μ.Χ., και αρχικά υπήρξε ιδιωτικός. Ανηγέρθη από την σπουδαία βυζαντινή οικογένεια των «Ραγκαβάδων», που διέμενε τόσο στην Αθήνα όσο και στην Κωνσταντινούπολη.

Επιπλέον, στην περιοχή του Αγίου Νικολάου πιστεύεται ότι κατοικούσαν και εκκλησιάζοντο οι μετέπειτα αυτοκράτειρες Ειρήνη και Θεοφανώ, οι Αθηναίες, καθότι αποτελούσε το αριστοκρατικότερο τμήμα της πόλεως.

Μεταγενέστερες αλλαγές και ανακαινίσεις

Μετά τον 11ο αιώνα, ο ναός υπέστη αρκετές τροποποιήσεις και προσθήκες. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της πόλης. Η σημερινή του μορφή οφείλεται στις εργασίες συντήρησης που έγιναν το 1979-1980, κατά τη διάρκεια των οποίων αποκαλύφθηκαν πρωτότυπα στοιχεία, όπως ο τρούλος, η οροφή και η βόρεια πλευρά. Ο ναός του Αγίου Νικολάου είναι τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο.

Στη βορειοανατολική εξωτερική πλευρά του ναού είναι εμφανής η μεσοβυζαντινή αρχιτεκτονική διαρρύθμιση των προσόψεων. Οι μεγάλες κάθετες πλάκες τοποθετήθηκαν παράλληλα στη βάση του τοίχου, χωρίς όμως να σχηματίζουν σταυρό.

Η τοιχοποιία ακολουθεί τον πλινθοπερίκλειστο τύπο, δηλαδή έχει χρησιμοποιηθεί λαξευμένη πέτρα, περιμετρικά της οποίας τοποθετήθηκαν τούβλα. Αυτή η τεχνοτροπία είναι χαρακτηριστική του 11ου αιώνα. Επιπλέον, ενσωματώθηκαν αρχαία αρχιτεκτονικά υλικά, μια πρακτική συνηθισμένη για την εποχή.

Ένα ιδιαίτερο διακοσμητικό στοιχείο είναι οι οδοντωτές ταινίες (απλές, διπλές και τριπλές), που περιτρέχουν την εξωτερική επιφάνεια του ναού. Ο τρούλος είναι μικρός, οκταγωνικός και ανήκει στον αθηναϊκό τύπο, ο οποίος είναι χαρακτηριστικός της περιόδου.

Το Παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής

Για ενοριακούς λόγους, το 1838 έγινε επέκταση του ναού με την προσθήκη του παρεκκλησίου της Αγίας Παρασκευής.

Πρόκειται για έναν μικρό, μονόκλιτο ναό με καμαροσκέπαστη οροφή. Η εσωτερική επένδυση της κεραμοσκεπούς οροφής είναι ξύλινη. Οι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου ανήκουν στην ίδια περίοδο.

Αργότερα, ο ναός επεκτάθηκε δυτικά με την προσθήκη νάρθηκα και κωδωνοστασίου, ενώ οι αψίδες της ανατολικής πλευράς ενώθηκαν σε ένα ενιαίο αντέρεισμα (στήριγμα).

Οι Αγιογραφίες του Ναού

Παρά τη μακρά ιστορία του, ο ναός διαθέτει λίγες αγιογραφίες, οι οποίες είναι μεταγενέστερες και φέρουν επιρροές από την κρητική σχολή.

Δεν φαίνεται να υπήρχαν τοιχογραφίες ή ψηφιδωτά από την εποχή της ανέγερσής του τον 11ο αιώνα, όπως συμβαίνει και σε άλλους ναούς της ίδιας περιόδου. Εξαίρεση αποτελούν δύο ημικυκλικές κορνίζες στο Ιερό Βήμα, που ξεκινούν από τα κιονόκρανα και καταλήγουν στην κόγχη της Πλατυτέρας.

Δεν έχουν εντοπιστεί καλυμμένες αγιογραφίες. Ωστόσο, υπάρχουν φορητές εικόνες, αφιερώματα πιστών, που κοσμούν το τέμπλο και τα προσκυνητάρια.

Στο παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής, στο πάνω μέρος του τέμπλου, υπάρχουν μικρές ημικυκλικές εικόνες ρωσικής κατασκευής, πιθανότατα εισαγμένες από τη Ρωσία τον 19ο αιώνα.

Εντυπωσιακές είναι και δύο βυζαντινές εικόνες, μία του Αγίου Νικολάου, με χρυσό φόντο και πολλές σκηνές από τη ζωή του, και μία του Αγίου Αθανασίου. Αυτές φυλάσσονται ως κειμήλια του ναού.